آمله

آمله

به فارسي «آمله » و در كتب طب سنتي با نامهاي «آملج» و «اَملَج» آمده است و به هندي نيز «آملا» و «اونلا» گويند به فرانسوي Myrobalan  emblique و به انگليسي Emblic myrobalan نامند. ميوة گياهي است از خانوادة Euphorbiaceae نام علمي آن Phyllanthus emblice  L. و مترادفهاي آن Emblica  officinalis  Gaertn. و Emblica pectinata Ridl. مي باشد . و در بعضي مداك از جمله گياه شناسان هندي E.officinalis را نام اصلي و ساير نامهاي فوق را نام مترادف ذكر كرد.

مشخصات گياه

درختچه اي است كوچك و داراي برگهايي با برگچه هاي ريز و انبوه است پوست خاكستري رنگ درختچه قطعه قطعه از ساقه جدا مي شود گلهاي آن زرد خاكستري و ميوة آن كروي ، گوشتدار است درختچه داراي چوب سختي نظير چوب گردو است اين درختچه در هندوستان تا جنوب چين در مناطق گرمسير انتشار دارد.

مشخصات آمله

ميوة درختچه آمله است طعم آن تلخ ، ترش ، گس و داراي پوست نازك شبيه آلوچه و از نظر ابعاد در حدود يك گردو و كوچكتر تا يك نخود است نوع خوب آن بزرگتر سنگين وزرد رنگ است كه به صورت تازه ( در مناطق رويش ) و يا به طور خشك در ساير مناطق عرضه ميشود آمله را براي اينكه مزة تلخ وگس آن كاهش يابد معمول است سه روز در شير گاو     مي خيسانند و سپس شسته و خشك مي نمانيد اين نوع آمله را «آمله پرورده » يا «شيرآمله » مي نامند.

تركيبات شيميايي

آمله غني ترين منبع طبيعي ويتامين C شناخته شده است و عصارة آمله تازه در حدود 20 برابر بيشتر از آب ليمو ويتامين C دارند تانن موجود در آمله كه شامل گاليك اسيد، الاجيك اسيد و گلوكوز است ، به طور طبيعي موجب تاخير اكسيده شدن ويتامين C موجود در آن    مي شودو به اين دليل آمله چه به حالت تازه وچه به حالت خشك عامل موثري براي بيماري كمي ويتامين C است [ ولث اف اينديا] . در گزارش ديگري آمده است كه دانة آمله علاوه بر ويتامين C داراي روغن ثابت ، فسفاتيد و اسانس مي باشد آمله يعني ميوة درخت و پوست درخت منبع غني از تانن هستند.[G.I.M.P].

در گزارش ديگري آمده است كه مادة فيلامبليك اسيد جزء عمده تركيب آمله را تشكيل مي دهد در آمله درحدود 3/6 درصد فيلامبليك اسيد ، 6 درصد ليپيد، 5 درصد گاليك اسيد و 5 درصد آمبليكول است و به علاوه وجود موسيك اسيد در آن تاييد شده است .

در گوشت آمله مادة فيلامبلين به صورت اتيل گالات مشخص شده است كه in  vivo و in vitro خاصيت آدرنالين ازخود نشان مي دهد.

خواص – كاربرد

در هند از آمله به عنوان مبّرد و خنك كننده و مدّر و مليّن مزاج استفاده مي شود آمله خشك براي قطع خونريزي و بند آوردن اسهال و ديسانتري مفيد است وهمراه با املاح آهن براي كم خوني و يرقان و رفع سوء هاضمه نافع است . ليكور تخميري كه از آمله تهيه مي شود، براي يرقان و سوء هاضمه و تسكين سرفه مصرف مي شود از شربت آمله مخلوط با آب ليموترش براي قطع اسهال خوني مزمن باسيلي استفاده مي شود اگر ميوة تازة آن شكاف داده شود، عصاره اي كه از آن خارج مي شود براي رفع التهاب چشم مصرف مي شود و از دانة آن براي معالجة آسم و برونشيت و اختلالات صفراوي به كار مي بنرد.

در برمه از عصارة ميوه به عنوان مليّن استفاده مي شود و براي معالجة التهاب چشم كاربرد دارد پوست درخت و ريشة درخت قابض است [راجر] . در جنوب چين از ريشة درختچة آمله به عنوان مبّرد ، خنك كننده و تصفيه كنندة خون مصرف مي كنند [هاو]. از برگهاي آن به طور جوشانده براي كاهش تب تجويز مي شود[بركيل و هانيف و بركيل]. مهمترين قسمت درختچه به عنوان دارو ، ميوة آن يعني آمله است در هندوچين آمله  به عنوان داروي قابض براي قطع اسهال [فوكود] خورده مي شود و از عصارة ميوه براي معالجة كوليك و ساير بيماريهاي پشت و كمر استفاده مي كنند [دورنس]. در اندونزي جوشاندة آمله خشك را براي قطع اسهال خوني و ساير انواع خونرويها مي خورند و گوشت له شدة آمله را براي رفع سردرد و سرگيجي كه ناشي از تب با حرارت زياد باشد، روي سر پهن مي كنند[ هين].

آمله از نظر طبيعت طبق راي حكماي طب سنتي سرد و خشك است و آمله پرورده كمتر سرد است و در مورد خواص آن معتقدند كه قابض  و مقوي است و براي ازدياد حافظه و حد ذهن و تفريح قلب مفيد است اشخاص سرد مزاج براي تعديل سردي آن بهتر است با عسل يا دارچين يا مصطكي بخورند ولي براي اشخاص گرم مزاج تعديل آن ضرورتي ندارد و به تنهايي آثار نيكوي آن را ظاهر مي سازد روش پرورده كردن آمله در قسمت اول اين بخش ذكر شده است و آمله پرورده نوع تعديل شدة آن است .

شيخ الرئيس ابوعلي سينا معتقد است كه آمله در تقويت قلب بسيار موثر است و براي ازدياد نيروي جنسي ، قطع قي ، استفراغ ، رفع تشنگي ، قطع جريان آب دهان ، قطع خون بواسير و متوقف كردن انواع خونريزيها داروي مفيدي است . مسهل سودا و بلغم رقيق مي باشد و رطوبتهاي معده و روده ها را خشك مي كند و خوردن آمله با آرد كنار و آب به اسهال مزمن را قطع مي كند و حرارت خون را تسكين مي دهد و مقوي چشم است . آبله براي طحال مضّر است و اگر اشخاص داراي طحال بيمار اشتباهاً آمله خورده باشند براي رفع عوارض آن بايد عسل و سنبل الطيب بخورند.

آمله براي رفع نسيان و فراموشي و فلج و ماليخوليا نيز مفيد است معمولاً در موقع مصرف دانة آمله خارج مي شود و پوست و بقية ميوه در تركيب داروها مصرف مي شود سابقاً مرسوم بود حنا و يا وسمه را با آب خيس كردة آمله ، خمير كرده به موها مي ماليدند. در طب سنتي آمله را به صورت تركيبهاي مختلف دارويي مصرف مي نمايند از جلمه به صورت معجونها ، شربتها ، مربّا ، روغن و حب براي نمونه روش تهيه نوشداروي ساده وتعدادي از ساير تركيبهاي دارويي آمله از اسناد معتبر طب گياهي استخراج و در اينجا درج مي شود.

نوشدارو چيست ؟

نوشدارو در اصطلاح طب سنتي معمولاً تركيبي است از اقسام گياهان دارويي داراي خواص مختلف ولي همه در جهت يك منظور به طوري كه هر يك از نظرخواص مختلف ولي همه در جهت يك منظور به طوري كه هر يك از نظر خواص مورد نظر مكمل ديگري باشد نوشدارو در روش معالجات طب سنتي خيلي مورد توجه است زيرا معمولاً طوري تهيه مي شود كه ضمن داشتن عناصر فعّال و موثر در جهت درمان بيماري از نظر مزه و طعم نيز مطبوع باشد به اصطلاح طب سنتي جوارش يا گوارش باشد عده اي از دانشمندان معتقدند كه نوشداروي اصيل تركيبي است كه از پنج جزء اساسي آمله ، هليله، بليله، خبث الحديد(ريم آهن) و عسل درست مي شود كه معجوني كه شامل اين پنج جزء باشد آن را پنج نوش مي گفتند و چون امله جزء اصلي و يا به اصطلاح آنها عمود اين تركيب پنج نوش است لذا معجونهايي كه از آمله درست مي شود نوشدارو مي نامند.

نوشداروي ساده كه جزء اصلي آن آمله است : نوشداروي ساده معجوني است از ابداعات قديم اطباي هندي و مخلوطي است از داروهاي بسيار موثر و اجزاء بسيار مطبوع و خوشمزه و مفرّح و نشاط آور و پرخاصيت . نوشداروي ساده كه تركيب آن در زير ارائه     مي شود براي سردمزاجها بسيار مفيد است . هاضمه را تقويت مي كند ، اشتهاي غذا را زياد مي كند، بسيار مفرح و نشاط آور است و براي اعضاي رئيسه بدن يعني قلب ، مغز و دماغ و كبد تاثير مثبت دارد و در نتيجه براي بيماريهاي ماليخوليا بسيار نافع است .

مقوي معده است دهان را خوشبو مي كند براي خفقان و صرع مفيد است و اگر چند روز مرتباً ناشتا خورده شود براي جلاي رنگ صورت و از بين بردن زردي رنگ صورت مفيد است براي كبد بسيار نافع است . ابوعلي سينا معتقد است كه اين معجون هيچ گونه ضرري ندارد و هر وقت يعني پيش از غذا يابعد از غذا ممكن است خورده شود و ميزان مصرف آن درهر ماه 5 تا 15 گرم توصيه شده است اين معجون گرم و خشك است و براي ضعف قلب خصوصاً درمورد اشخاصي كه ضعف قلب آنها ناشي از سردي و رطوبت باشد بسيار مفيد است اين معجون را پس از اين كه تهيه شد بايد 40 روز بگذارند بماند كه كهنه شود ، پس از آن شروع به خوردن نمايند ولي به هر حال از دو سال بيشتر نبايد كهنه شود زيرا خواص آن كاهش مي يابد اگر اشخاص گرم مزاج بخواهند از آن بخورند توصيه مي شود كه پس از خوردن آن كمي سكنجبين بخورند.

روش تهيه  نوشداروي ساده طبق نسخه شيخ الرئيس ابوعلي سينا : غنچة گل سرخ كه ته آنها گرفته شده باشد 24 گرم ، سعد كوفي 20 گرم ، قرنفل 15 گرم ، سنبل الطيب 15 گرم ، قرفه 10 گرم ، زرنب 10 گرم، زعفران 10 گرم ، بسباسه 10 گرم، قاقله كبار(نوعي هل است) 10 گرم، هل 10 گرم ، جوزبوا 10 گرم.

اجزاء فوق را هر يك جداگانه كوبيده و بيخته و هريك از آنها راجداگانه وزن نموده و پس از آن مخلوط كنند به طوري كه كاملاً مخلوط شود سپس 450 گرم آمله بي دانة تازه را گرفته و در 5/4 كيلوگرم آب بپزند تايك ثلث باقي بماند ( اگر آمله تازه در دسترس نباشد آمله خشك را قبلاً خيسانده و تازه كنند) پس از آن باقيمانده را صاف كرده و 1 كيلوگرم شكر سرخ در آن ريخته مجدداً بجوشانند تا قند آب شود و محلول به قوام آيد سپس شربت آمله را از آتش گرفته و مخلوط تمام ساير اجزاء كه كوبيده و آماده شده است در آن بريزند و با چوبي كه توصيه شده است چوب صندل باشد تا اثر منفي در معجون نگذارد خوب به هم بزنند تا به طور يكنواخت و كامل داروها در شربت آمله مخلوط شود ، از اين معجون پس از اين كه 40 روز ماند هر روز 15-5 گرم ميل كنند همان طور كه قبلاً گفته شد در اين مورد اين نسخه نيز اگر آمله را قبلاً پرورده كننده و 24 ساعت در شير گاو بخيسانند بهتر است در بعضي      نسخه ها به جاي يك كيلوگرم قند نيم كيلو عسل صاف شده توصيه شده است .

حب آمله كه براي بواسير بسيار نافع است : آمله بي دانه و رازيانه را هم وزن به مقدار مورد نظر گرفته در روغن بادام شيرين و يا روغن حيواني معمولي سرخ كرده و حب درست كنند و هر بار 2 گرم تا 15 گرم مي توان خورد.

روغن آمله كه براي سياه كردن مو مفيد است و مقوي نيز مي باشد از مخلوط آمله بي دانه برگ مورد ، پوست ريشة كاج با روغن زيتون درست مي شود به اين ترتيب كه آمله بي هسته و برگ مورد و پوست ريشه كاج را به مقدار مساوي گرفته نيم كوب يك شبانه روز در آب بخيسانند و با روغن زيتون مخلوط و مجموع را با حرارت ملايم حرارت دهند تا آب آن برود و روغن بماند و سپس مصرف كنند.