مصطکی

مصطكي

شيرة گياهي رزيني زردرنگي است كه در فارسي «رماس» ، «رماست» و «كيه» و درخت آن را «وكشك» و «ولمشك» نامند و در كتب طب سنتي با نامهاي «مصطكي»، «مصطكي رومي»، «كندر رومي»، «مستكي» و «علك رومي» است. به فرانسوي Mastic ، Mastique، Mastic en larmes ، Resin de Chio و به انگيلسي Mastic گفته مي شود. سقز مصطكي را به عربي مصطكا و مصطكا مي نامند.

مصطكي از شاخه ها و ساقه هاي درختچه اي به شكل شيرة گياهي گرفته مي شود كه گياه را به فرانسوي Lentique و به انگليسي Lentisk pistache و Mastic tree و به عربي «شجره المستكي»  و به هندي «مصطكي رومي» نامند. گياهي است از خانوادة پسته Anacardiaceae نام علمي آن Pistacia lentiscus L و مترادف آن P. gummifera Salisb مي باشد.

مشخصات گياه

درختچه يا درخت كوچكي است كه بلندي آن معمولاً تا 3 متر ولي اگر پرورش داده شود و از آن مراقبت نمايند، در باغها تا 14 متر نيز مي رسد . بومي مناطق با آب و هواي مديترانه اي است و در آفريقاي شمالي و در بعضي از جزاير يونان كه به نام جزاير مصطكي معروف مي باشند، انتشار دارد. درختچه اي است با برگهاي تقريباً ناخزان و هميشه سبز كه بوي رزين مصطكي از تمامي اندام گياه استشمام مي شود. گلهاي آن دو پايه در ابتدا سبز ولي به تدريج قرمز رنگ مي شود. ميوة آن كروي قرمز، كوچك و پس از رسيدن سياه رنگ مي شود. از ميوة اين درخت اهالي جزاير مصطكي روغني خوراكي مي گيرند كه قابض است و ب جاي روغن زيتون در خوراك كصرف مي كنند ولي محصول عمدة اين درختان رزيني است كه از شاخه و چوب و ساقه هاي اين درخت در اثر شكافي كه وارد مي كنند، گرفته مي شود و به ماستيك معروف است.

مشخصات شيرة گياهي رزيني درخت

مصطكي به صورت عصارة زردرنگي درماههاي گرم سال به شكل قطراتي كوچك خود به خود از ساقه و شاخه هاي درخت مصطكي به خارج ترشح مي شود و پس از مدت كوتاهي در مجاورت هوا سفت مي شود. براي اينكه مقدار زيادتر و سريعتر شيرة رزيني از درخت گرفته شودمعمولا به ترشحات طبيعي درخت اكتفا نكرده و با شكافهايي كه به ساقه و شاخه هاي درخت وارد مي كنند. عصارة بيشتري مي گيرند و با اين روش از هردرخت به طور متوسط 5-4 كيلوگرم صمغ رزيني كيلوگرم صمغ رزيني گرفته مي شود.

مصطكي كه در بازار عرضه مي شود به شكل قطعات اشكي بيضي، سخت، كوچك در ابعاد يك نخود، زردرنگ، نيم شفاف و معطر است. وقتي آن را بجويد زير دندان نرم شده و طعم معطري احساس مي شود. مصطكي در الكل كاملاً حل نمي شود ولي در اتر و اسانس تربانتين كاملاً محلول است. اگر آن را در الكل 90 درجه جوشان بريزند در حدود 90 درصد آن حل مي شود و 10 درصد كه باقي مي ماند يك مادة سفيد رزيني خنثي است كه ماستي سين ناميده مي شود.

تركيبات شيميايي

از نظر تركيبات شيميايي قسمت عمدة صمغ رزيني مصطكي يعني تا حدود 90 درصد آن را اسيدهايي از جمله ماستي سيك اسيد، ماستي كوليك اسيد و در آخر ماستيكو رزن تشكيل مي دهند و به علاوه در آن اسانس نيز يافت مي شود. اگر مصطكي با اتر مخلوط شود، نرم مي شود واز آن ممكن است براي پر كردن حفره دندان استفاده شود زيرا به مرور زمان اتر تبخير شده و ماستيك منجمد در داخل حفره باقي مي ماند.

خواص – كاربرد

صمغ مصطكي طبق نظر حكماي طب سنتي از نظر طبيعت نسبتاً گرم و خشك است و محلل و مقوي است و بخصوص براي اعضاي رئيسة بدن نظير معده، كبد، قلب، كليه ، دماغ و همچنين براي سينه و ريه اثر تقويتي دارد. خوردن آن سردردهاي سرد را رفع مي كند اگر آن را با روغن كنجد بجوشانند و به صورت قطره در گوش بچكانند گرفتگي گوش را رفع مي كند و براي كري و سنگيني شنوايي نافع است. اگر از روغن ميوة درخت مصطكي در گوش بچكانند درد گوش را تسكين مي دهد و اگر صمغ مصطكي در دهان جويده شود براي استحكام لثه و دندان و  و تسكين درددندان وخوشبو كردن دهان مفيد است. و به علاوه بلع بزاق حاصله موجب تقويت معده است. مضمصه كردن روغن ميوة آن نيز براي استحكام دندانها مفید است. اگر مصطكي را در آب جوش دهندو بخورند براي آرام كردن سرفه هاي سرد و قطع خونروي از سينه و تقويت معده، كبد، كليه و روده ها و همچنين براي اسهال بسيار مفيد است. گرد آن براي تحليل ورمهاي حاصل از شكستگي يا جابجا شدن استخوان بسيار نافع است. اگر با غاريقون خورده شود، مسهل بلغم و اگر با صبر زرد خورده شود، مسهل صفرا و اگر با تركيبات هليله خورده شود ، مسهل سودا مي باشد. در آلمان سابقا از مصطكي براي اخراج اخلاط در سل ريه مصرف مي كردند. اگر از شاخه و برگهاي درختچه مصطكي نيز جوشانده اي تهيه شود و بخورند و حتي محلول دم كردة آنها نيز تا حدودي خواص صمغ مصطكي را دارا مي باشد.

روش تهية مصطكي براي رفع سردي كبد و جلوگيري از آب رفتن از دهان: صمغ مصطكي 15 گرم، قند سفيد كوبيده 3 كيلوگرم. ابتدا قند را در 250 گرم گلاب حل كرده و جوشانده به قوام آورند و پس از آن مصطكي را داخل كرده و مخلوط نمايند و مجموع را روي سنگي ريخته مي برند و مصرف مي كنند، هر بار حدود 10 گرم مي توان خورد.

يك نسخة ديگر براي تهية گرد مصطكي كه براي تقويت معده و تحليل بادهاي معده بسيار موثر است . مصطكي يك واحد ، پوست هليلة كابلي 2 واحد، برگ سناي مكي 2 واحد، تخم رازيانه 2 واحد، برگ سناي مكي 2 واحد، تخم رازيانه 2 واحد، دانه هل 05/0 واحد، زنجبيل نيم واحد، تربد سفيد نيم واحد. همه راكوبيده و مخلوط نموده و گرد درست مي كنند و هر بار 20-15 گرم از آن را قبل از غذا يا بعد از غذا ميل كنند. بعد از غذا معمولا كار مي كند و معده عمل مي كند.

از گونة ديگري از پسته هاي وحشي به نام علمي Pistacia terebinthus L نيز ماده اي به نام تربانتين مي گيرند كه مصارف طبي و دارويي دارد. تربانتين آن را به انگليسي Chian turpentine نامند. اين درخت كه از خانوادة پسته است به انگليسي Trebinth و به هندي مصطكي كابلي ناميده مي شود و بومي مناطق سواحل مديترانه بخصوص جزيرة Chio است. درختي است با ارتفاع متوسط برگهاي آن شبيه پسته مركب و شانه اي فرد، برگچه ها بيضي كمي دراز و ميوة آن قرمز رنگ است. خواص دارويي تربانتين آن در بخش تربانتينها در اين كتاب آمده است.