سس

سِس

سِس نام كلي است كه در ايران به گونه هاي مختلف گياهي پيچنده و انگلي گفته مي شود در اصفهان «سِس» و در تفرش «شِن» و در بعضي مناطق آن را «زجمول» نامند. به فرانسوي به طور كلي انواع آن را Cuscute و به انگليسي Dodder نامند در كتب طب سنتي انواع آن با نامهاي « آفتيمون» ، «آفيثيمون»، «كُشوث» و «كشوت» آورده شده است گياهي است از خانوادة Convolvulaceae يا Cuscutaceae ، بيش از 80 گونه آن تا حال شناسايي شده كه عموم آنها پيچنده و انگلي مي باشند و غالب آنها در ايران مي رويند و آفت انگلي مهم گياهان مختلف زراعي نظير يونجه ، عدس ، ريحان ، صغز ، نعنا ، كتان ، شبدر، آويشم و تعداد زيادي گياهان ديگر هستند.

مشخصات كلي سِسها

كوسكوتها يا سِسها به طور كلي گياهاني هستند پيچنده، انگلي ، بدون برگ و بدون كلروفيل با ساقه هاي نازك نخي برگهاي انها رشد نكرده و به قدري ريز است كه بدون برگ به نظر مي رسند از نظر بذري گياهاني يكساله هستند ولي از نظر قطعاتي از ساقه آنها كه داراي آلت مكنده است و روي بدنة ساير گياهان مستقر مي شوند گياهي چند ساله محسوب مي شود به علاوه در خاك تشكيل غده هايي مي دهند كه در بهار سال بعد مجدداً منشاء رويش يك گياه كه كوسكوت ديگر مي شوند بذر كوسكوت در اوايل بهار جوانه زده و به كمك مادة ذخيره اي آلبومن كه درخود دارند ، موجب رشد ريشه و گياه مي شوند كه در خاك فرو رفته و در عين حال يك ساقة هوايي نيز از آن خارج مي شود ورشد مي كند و از همان آغاز بيرون آمدن از خاك شروع به جستجو براي يافتن يك گياه ميزبان در نزديكي خود مي كند كه به آن پيچنده و مكندة خود را براي تغذيه و ادامة حيات در آن فرو كند. اگر در نزديكي خودگياه ميزبان نيابد و تاخيري در استقرار آن روي ديگري بشود پس از مدتي كه ذخيرة محدود آلبومن دانه تمام شد ناچار گياه كوسكوت مي خشكد و از بين مي رود ولي اگر گياه ميزبان را در همان  اوايل رشددر نزديكي خود پيدا كند بي درنگ دور آن پيچيده و پس از فرو كردن مكنده درگياه ميزبان پس از مدت كوتاهي ريشه و قسمت پايين ساقة آن كه وصل به ريشه است خشك شده و گياه كوسكوت مستقلاً روي گياه ميزبان مستقر و با استفاده از شيرة گياه ميزبان به زندگي انگلي خود ادامه مي دهد و به تدريج ساقه هاي نخي نازك خود را هر چه بيشتر دور گياه      مي پيچد.

در اينجا نكتة قابل ذكر اين است كه در عين حال كه گونه هاي مختلف كوسكوت گياهان ميزبان خاصي را طالب مي باشند مثلاً گونة Cuscuta  minor بيشتر به گياه آويشم حمله مي كنند و به همين دليل آن را Cuscute  du  thym نيز مي نامند و Cuscuta  trifolii كه يك وايته اي از كوسكوت آويشم است ،معمولاً آفت مزارع يونجه و شبدر مي باشد و يا Cuscuta  epilinum كه معمولاً به كتان حمله مي كند ولي در عين حال هميشه گياه ميزبان و مورد علاقة هر گونه از كوسكوت يك گياه خاص نمي باشد و با توسعه و گسترش در يك مزرعه به ساير گياهان موجود در مزرعه نيز حمله مي كند به اين ترتيب هر نوع سِس به چند نوع گياه مختلف حمله مي كند .

موضوع ديگر جالب توجه اين است كه بررسي هاي شيميايي نشان مي دهد كه تركيبات شيميايي كوسكوتها يا سِسها حتي تركيب شيميايي يك گونه سِس بسته به اينكه روي چه گياهي مستقر شده و از شيرة گياهي چه گياهي تغذيه كرده باشد ، متفاوت است مثلاً گونه Cuscuta  reflexa كه يك سِس دارويي است وقتي روي گياه صندل مستقر مي شود از آن مادة دي- مانيتول مي گيرد و وقتي همين سِس روي ساير گياهان ميزبان خود مستقر مي شود در آن مادة دولسيتول تشكيل مي شود.

با توجه به توضيحات فوق روشن مي شود كه كوسكوتها از جمله سِسها در ايران از آفتهاي مخرّب زراعي هستند و اگر در مزرعه يونجه ، شبدر ، عدس ، كتان ، ريحان و نظاير آن پيدا شود ، موجب نگراني زارع مي شود زيرا به احتمال زياد قسمت عمدة زراعت او در فاصله كوتاهي نابود مي شود ولي گونه هايي از اين گياه انگلي مخرّب ، در عين حال كه آفت گياهان زراعي هستند ولي منبع داروهاي شفابخشي براي انسان مي باشند ودر طب سنتي از انواع آن براي مداوا و معالجة بيماري هاي مختلف به طور وسيعي استفاده مي شده است با اين توضيحات مقدماتي اينك به شرح چند گونه از كوسكوت دارويي مي پردازيم :

1- افتيمون : گياهي پيچندة انگلي از انواع سِس، در كتب طب سنتي با نامهاي «آفتيمون» ، «آفِتيمون» (الابنيه) و «افيثيمون» [شرح اسماء] آمده است به فرانسوي آن را Cuscute و Cuscute  du   thym و به انگليسي Dodder گويند. گياهي است از خانوادة Convolvulaceae يا Cuscutaceae نام علمي آن Cuscuta  epitymum Murr. يا .Cuscuta epithyumum(L.) Murr. مي باشد .

كلمه افتيون ظاهراً از لغت يوناني آن epethumonگرفته شده و اين لغت در يوناني به معناي دواء الجنون مي باشد و اين يكي از دهها خواص افتيمون است كه براي بيماريهاي عصبي و جنون به كار مي رود و در شرح خواص آن خواهد آمد.

مشخصات

افتيمون گياهي است يكساله كه در بهار مي رويد و به گياهان ميزبان خود حمله مي كند و به آنها مي پيچد و تا اواخر تابستن هم پا به پاي ميزبان ضعيف شده ، رشدمي كند و گل و بذر مي دهد ساقه هاي آن به شكل نخ قرمز رنگ يا قرمز مايل به زرد است گل آن سرخ غباردار با ريشكهاي بسيار نازك مانند مو و تخم ان ريز ، مغز آن سرخ مايل به زرد كه روي آن را قشر سخت سياهي پوشانيده است .

اين گونه سِس در ايران در اطراف تهران ، كرج، در دامنه هاي البرز در كندوان ، پل زنگوله و در ديلمان در مزارع غلات ، در شوش ، ازنا، همدان و دراصفهان در شاه كوه انگل روي گياه Lactuca  orientalis ، در فارس در كازرون انگل روي Vicia و در بندرعباس انگل روي شنبليله و گونه هاي ديگر آن و در جزيرة هرمز ، قشم و در كرمان در كوه جوپار بر روي آرتميزياها و در كوه لاله زار روي آويشم و آزربه ديده مي شود.

افتيمون علاوه بر گياهان فوق به يونجه ، سرو كوهي ، گياهان خانوادة نيلوفر صحرايي، گياه شير پنير (غاليون) ، بومادران و گياهان ديگري نيز حمله مي كند.

گونه اي از اين گياه به نام C.reflexa  Roxb. در هند مورد بررسي قرار گرفته و به هندي «آكاسبِل» گفته مي شود و اين همان گونه اي است كه در مخزن الادويه و ساير كتب طب سنتي اغلب به عنوان افتيمون ذكر مي شود لذا به شرح تركيبات شيميايي آن مي پردازيم .

تركيبات شيميايي

در آفتيمون گونه C.reflexa مواد كوسكوتالين و كوسكوتين مشخص شده است در تخمهاي آن پيگمانهاي آماربلين ، كوسكوتين ، يك نوع موم و مقداري روغن يافت مي شود بعلاوه همان طور كه قبلاً ذكر شد وقتي اين سِس به گياه صندل سفيد حمله مي كند ، در تركيبات شيميايي آن دي – مانيتول يافت مي شود و در مواردي كه روي ساير گياهان مستقر مي شود وجود مادة دولسيتول درآن مشخص شده است در هند از دانه هاي اين گياه به عنوان بادشكن و ضد كرم شكم و از ساقه هاي گياه به عنوان مسهل و دراستعمال خارجي براي تسكين خارش واز دم كردة آن به صورت مايع شست و شوي زخمها و از ساقه هاي آن براي رفع اختلالات صفراوي استفاده مي شود .