سقمونیا

سقمونیا

گیاهی است که در کتب طب سنتی با نامهای « سقمونیا» و «محموده » آمده است به فرانسوی Scammonee و به انگلیسی Scamminy  plant نامیده میشود این گیاه از خانوادۀ Convolvulaceae نام علمی آن Convolvulus  scammonia L. می باشد. قسمت مورد استفادۀ این گیاه صمغی است رزینی که از ریشۀ آن گرفته می شود و نام این صمغ نیز « سقمونیا» و نام فرانسوی آن Scammonee و نام انگلیسی آن Scammony می باشد . به هندی آن را « ساک مونیا» می نامند.

مشخصات

گیاهی است چند ساله با ساقه های پیچک دار بالا رونده که به گیاهان نزدیک خود می پیچد و تا ارتفاع 5-2 متر بالا می رود . دارای ریشه ای ضخیم و گوشتی است . برگهای آن تیرکمانی ، بی کرک و متناوب است گلها به رنگ سفید یا زرد کم رنگ ، قیفی شکل که در کنار برگها ظاهر می شود. میوۀ آن دارای دو خانه است که دانه های سیاه وشفاف گیاه در آن قرار دارند . این گیاه بومی آسیای صغیر است و در مناطق قفقاز تا سوریه ، عراق و یونان انتشار دارد در ایران تا حال دیده نشده است .

مشخصات صمغ رزینی سقمونیا

صمغ رزینی که از ریشۀ گیاه گرفته می شود سمقونیا گفته می شود روش گرفتن صمغ این است که اطراف ریشه را از خاک خالی کرده و چند برگ گردو روی زمین پهن می کنند و شکافهایی چند در ریشۀ گیاه ایجاد می کنند، شیرابه ای که از شکافها خارج می شود روی برگها جمع می شود  آنها را در قطعه صدفی جمع کرده ، در آفتاب می خشکانند ، به همین دلیل آن را سقمونیای صدفی گویند. صمغ سقمونیا در بازار به چندین شکل و نام عرضه می شده است :

1- سقمونیای حلب که از سوریه می آورند و بهترین انواع این صمغ است قطعاتی است غیر منظم به رنگ خاکستری سیاه که از گرد سفیدی پوشیده شده، شکننده است و مقطع آن سیاه درخشنده و دارای منافذ کوچکی است چون قدری از آن را در دهان گذارند مزۀ کرۀ پخته می دهد و بوی ضعیفی دارد گرد آن سفید خاکستری است.

2- سقمونیای ازمیر که در ترکیه گرفته می شود قطعات کوچکی است متخلخل خاکستری قرمز رنگ ، اگر شکسته شود مقطع آن خاکی و کدر و با آب دهان لعابی ایجاد می کند به رنگ زرد سبز رنگ ، بویش نامطبوع تر از سقمونیای حلب است . این نوع هم صدفی است و هم مسطح .

3- سقمونیای خرمایی رنگ ازمیر که آن هم به شکل صدف است قطعاتی است متخلخل و شکننده و مقطع آنها شفاف و شیشه ای و صاف و قطعات نازک آن زرد و شفاف و با آب دهان سفیدی ایجاد می کند که چون خشک شود کدر میشود . این نوع سقمونیا دارای بوی تندی است و با شعله چراغ می سوزد و مشتعل می شود.

4- سقمونیای خرمایی رنگ طرابوزان که قطعات بزرگی است خاکستری قرمز رنگ و چسبنده که به زحمت می توان آن را شکست مقطع آنها ناصاف و قطعات نازک آنها شفاف و با آب دهان لعاب چرکی ایجاد می کند و با شعله میسوزد.

ترکیب شیمیایی

از ریشۀ گیاه در حدود 8 درصد رزین گرفته می شود رزین سقمونیا دارای مادۀ عاملی به نام اسکامونین است رزین سقمونیا در الکل 95 درجه و اتر حل می شود و معمولاً رزین خام سقمونیا که در بازار به شکلهای مختلف عرضه میشود از تقطیر محلول الکلی ریشۀ گیاه است که با روشهای متفاوتی می گیرند و معمولاً در مواردی رزین خام یاد شده استفاده می شود که سقمونیای مرغوب طبیعی در بازار یافت نشود.

خواص – کاربرد

در هند ار رزینی که از ریشۀ گیاه گرفته می شود به عنوان مسهل مرطوب و آب زا استفاده می شود این مسهل را در موارد انواع استسقا نظیر دراپسی و سایر انواع تجویز می کنند و به علت اینکه بی مزه است برای اطفال مسهل مناسبی است زیرا سقمونیا تلخ یا بدمزه نیست .

صمغ سقمونیا طبق نظر حکمای طب سنتی خیلی گرم و خشک است.مسهل صفرا و مواد لزج مخلوط با آن است و موجب جذب آنها از دورترین زوایای بدن می شود.مسهلی سریع العمل است سقمونیا برای جنین مضر است و موجب سقط جنین می شود. اگر با هم وزن آن یا با دو برابر وزن آن تربد مخلوط و با شیر تازه ناشتا بیاشامند برای اخراج اقساط کرم معده و شکم مفید است. با زنجبیل و تربد برای اخراج مواد بلغمی و با آب کرفس برای تسریع خروج آن از معده نافع است . مقدئار خوراک یا دوز مصرف آن خیلی کم و از 5/0 گرم تا 1 گرم است و اگر زیاد مصرف شود برای قلب و معده و روده و کبد مضر است و ایجاد تشنگی میکند و اشتها را از بین می برد. چون موجب سقط جنین می شود خوردن آن برای زنان باردار ممنوع است و برای مداوای اشخاصی که سقمونیا زاید بر حد مجاز خورده و دچار عوارض آن شده اند باید فوراً از رب ریواس ، یا رب به و یا رب سماق استفاده کنند. آب سرد بر سر بریزند و در آب سرد بنشینند. سقمونیا اصولاً برای اشخاص گرم مزاج با قلب ضعیف مضر و بهتر است مصرف نشود . سقمونیا با روغن زیتون برای جراحتها نافع است و ضماد آن با روغن بادام برای درد سر مفید است و با عسل برای سیاتیک نافع است . مقدار مصرف و خوراک صمغ رزینی سقمونیا به صورت گرد در مصارف داخلی 1-3/0 گرم مخلوط در شیر و مقدار خوراک از رزین آن 6/0 – 3/0 گرم در روز برای اشخاص بالغ است.

شیر مسهل سقمونیا : 5/0 گرم صمغ سقمونیا را با 15 گرم شکر سرخ مخلوط کرده نرم بکوبند و 120 گرم شیر تازه کم کم به آن بیفزایند و 5 گرم عرق غارگیلاسی اضافه کرده یک دفعه بیاشامند مسهل گورایی است که در جوانان استعمال می شمود.

توجه : چون صمغ رزینی سقمونیای مرغوب کم و گران است در بازار به جای آن و یا مخلوط با آن شیرابۀ سفت شدۀ گیاه دیگری به نام Cynanchum acutum  را می فروشند که اثر مسهلی شدید دارد و ایجاد تهوع و تشنج شدید و خطرناک می کند که شرح آن در اینجا داده می شود.