سپستان

سپستان

در ایران با نامهای « سپستان » و « سبستان» نامیده می شود در مناطق جنوب ایران انواعی از آن می روید که با نامهای « لیم» در بلوچستان و «انبو» در بندرعباس شناخته می شود. در کتب طب سنتی با نامهای « سبستان»، « سگ پستان » ، « سجبستان» ، « دَبق» ، « مخیط»، « مخیطا» و « اِطباء الکلبه» آمده است. اطباء الکلبه به معنای پستانهای سگ است . در بعضی کتب به اشتباه این کلمه اطباء الکلبه نوشته شده است . نامهای فوق به گیاه و میوۀ آن گفته می شود. میوۀ آن را به فرانسوی Sebeste و به انگلیسی Assyrian  plum نامند.

سپستان میوۀ درختی است که درخت را به فرانسوی Sebestier و به انگلیسی Sebesten  Plum و Assyrian  plum می نامند. گیاهی است از خانوادۀ Boraginaceae جنس Cordia دارای گونه های مختلفی است که نام علمی چند گونۀ آن که به عنوان دارو در طب سنتی استعمال گسترده ای دارند، عبارتند از:

1- Cordia  myxa  L. . این درخت در بندرعباس بانام محلی « اَنبو» شناخته می شود . در ایران در جنوب ایران و در بلوچستان تا خوزستان کاشته می شود و در چاه بهار و حاجی آباد کرمان ، بندرعباس و نیک شهر دیده میشود. به هندی این گونه « لازورا» نامیده می شود و در نصیرآباد بلوچستان هم آن را«لازورا» نامیده می شود و در نصیرآباد بلوچستان هم آن را « لازورا» می نامند.

2- Cordia  crenata  Del و مترادف Sebestan  crenata Del می باشد. این درخت در برخی نقاط بلوچستان کاشته می شود؛ نام محلی آن در چاه بهار «لیم» است و در بعضی نقاط « چسب » نیز نامیده می شود.

3- Cordia   dichotoma  Forst.f.  که مترادف آن C.obliqua  willd و Argyreia  arborea  Lour  می باشد . در این درخت در سرتاسر هند وجنوب چین و تایوان و شمال شرقی استرالیا و کالدونی جدید انتشار دارد.

4- Cordia  rothii  Roem  .& Schult و مترادف .C.angustifolia  Roxb. این درخت در بلوچشتان « لیوار» و « گوندی» نامیده می شود درهند در پنجاب، سند، گجرات و راجپوتانا می روید و به هندی آن را « گوندی» می نامند.

مشخصات

سپستان درختی است با برگهای تخم مرغی مایل به گرد ، دارای دمبرگ طویل. میوۀ آن تخم مرغی در ابعاد یک آلو در بعضی گون های کوچکتر از آلو و در برخی بزرگتر از آلو می باشد . رنگ آن پس از رسیدن سیاه و دارای میان بر چسبیده زرد رنگ و طعمی کمی شیرین و خوراکی است . از پوست درخت، ریشه و برگ و میوۀ آن در طب سنتی به عنوان دارو استفاده می شود.

ترکیب شیمیایی

در پوست درخت در حدود 20 درصد تانن وجود دارد.

خواص – کاربرد

در هند از میوۀ سپستان به عنوان قابض ، ضد کرم معده ، مدّر و نرم کنندۀ سینه استفاده می شود و برای رفع ناراحتی های مجاری ادرار و بیماریهای ریه و طحال تجویزمی شود. عصارۀ پوست درخت را برای تسکین دردهای قولنج یا کولیک در روده ها مصرف می کنند. جوشاندۀ پوست درخت برای رفع سوء هاضمه و کاهش تب مفید است . گرد مغز دانۀ میوۀ آن در استعمال خارجی برای بیماری قارچی پوست که به صورت حلقه هایی ظاهر می شود استفاده میشود. برگهای درخت را له کرده برای تسکین سردرد و التیام جراحتها روی موضع می گذارند و از جوشاندۀ پوست درخت نیز به عنوان غرغرۀ قابض مصرف می کنند.

در برمه از میوۀ سپستان به عنوان مبّرد و خنک کننده استفاده می شود [راجر]. در هندو چین ، اندونزی و فیلیپین از گرد مغز دانه برای رفع التهاب پوست استفاده می شود و جوشاندۀ پوست درخت و ساقه های آن را به عنوان تونیک و مقوی می خورند [ پتلو]. بعلاوه این جوشانده برای قطع اسهال و کاهش تب و کمک به سوء هاضمه نیز مفید است [سولیت ] و دارویی برای تسکین سردرد میباشد. در استعمال خارجی پوست درخت را خیس و مرطوب و نرم کرده روی ورمها ، جوش و کورک می اندازند برای تحلیل ورم موثر است . به صورت غرغره و یا از گرد پوست برای رفع التهاب و جوشهای داخل دهان استعمال می شود        [ کوئی زمبینگ ]. عصارۀ برگهای آن خنک کننده و مبّرد است [ وان استی نیس کروزمان و هین ]. از له شدۀ برگهای آن برای تحلیل ورم به صورت ضماد استفاده می شود [ لوریرو و فاکس ].

سپستان از نظر طبیعت طبق رای حکمای طب سنتی ایران نسبتاً معتدل و یا کمی سرد و تر است در مورد خواص آن معتقدند اگر میوۀ سپستان را در هان مکیده و آب آن را فرو برند و یا آب خیس کردۀ میوه سپستان را بخورند، برای نرم کردن سینه و حلق و تحلیل ورم آنها و رفع  خشونت صدا و تسکین سرفه گرم و خشک ، رفع گرفتگی آواز ، تسکین حدت صفرا و عطش و سوزش مجرای ادرار مفید است و برای کشتن و خارج کردن کرم شکم تبهای گرم صفراوی و خونی نافع است . ضماد پختۀ آن در دوشاب انگور برای رساندن و سرباز کردن دمل مفید است مقدار خوراک از میوۀ آن تا 50 گرم و در حدود 30 عدد است . سپستان مضر معده است و کبد را ضعیف می کند لذا سردمزاجها باید با برگ گل سرخ و سایرین با عناب بخورند. جانشین سپستان از نظر خواص خطمی است اگر 5-4 عدد برگ تازۀ سبز شدۀ آن را خرد کرده و شب در آب بخیسانند و صبح مالیده و صاف کنند و بخورند برای رفع جراحت مجرای ادرار و مثانه که ناشی از سوزاک باشد ، نافع است و گرد پوست سوختۀ آن برای تسکین درد و زخم آتش سوختگی مفید است .